دکتر مسعود کثیری

پزشک عمومی


نقش تخیل در آموزش تاریخ

نقش تخیل در آموزش تاریخ

زهرا سجادی

دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ علم- گرایش طب و داروسازی

معرفت تاریخی

علم بودن یا نبودن تاریخ از قرن 19 تا به حال مسئله ای بوده است که در آن بحث های زیادی صورت گرفته است. افلاطونیان معرفت بودن تاریخ را رد می کنند چون می گویند مسایل تاریخ دو شرط لازم معرفت یعنی ثبات موضوع و کلیت احکام را ندارد. لذا می گویند تاریخ معرفت نیست. یکی از کسانی که سعی می کند معرفت تاریخی را اعتبار بخشد کالینگوود فیلسوف و پژوهشگر تاریخ انگلیسی قرن بیستم است.

او می گوید تاریخ علم است و معرفت تاریخی معتبر است، لیکن تفاوت های اساسی بین تاریخ و علوم طبیعی وجود دارد که از تفاوت در موضوعات این علوم بر می خیزد.

موضوع تاریخ

کالینگوود موضوع تاریخ را افعال انسان می داند و می گوید فرق اساسی تاریخ با علوم طبیعی این است که حوادث تاریخی یک جنبه ی بیرونی دارد و هم یک جنبه ی درونی ولی علوم طبیعی تنها جنبه ی بیرونی دارند. جنبه ی بیرونی حوادث قابل مشاهده است و همان چیزی ست که در علوم طبیعی و تاریخ مشترک است و با حواس انسان قابل درک و مشاهده است ولی جنبه ی درونی، فکری است که در ذهن فاعل وجود داشته است و او را به انجام رفتار خاصی واداشته است؛ لذا چون انسان تنها موجودیست که می تواند رفتارهایش را به تجلی افکارش بدل کند، موضوع تاریخ است.

تفاوت تاریخ و علوم طبیعی

او می گوید تفاوت اساسی دیگری که بین علم تاریخ و علوم طبیعی است اینست که ما برای شناساندن پدیده های طبیعی با دنیای واقعی در ارتباط هستیم و چیزهایی را مشاهده می کنیم که زنده اند و حضور دارند؛ ولی در تاریخ چنین نیست و هرچند حوادث تاریخی در گذشته واقعی بوده و رخ داده اند در زمان حال قابل مشاهده توسط مورخ و پژوهشگر تاریخ نیستند. گذشت زمان اجزای وقایع را دور و دورتر می کند تا جایی که اجزای وقایع معدوم می شوند و گاهی چیزی از آن ها باقی نمی ماند.

باز اندیشی، ادراک، باز سازی بنای تاریخ

چون حوادث تاریخی دور از دسترس ما هستند، کالینگوود معتقد است که برای ادراک و مطالعه ی تاریخ باید به نقش جنبه ی درونی بپردازیم؛ یعنی در فکر نهفته پشت وقایع تاریخی تأمل می کنیم و ادراک تاریخی همان تأمل و رسیدن به این فکر نهفته است و تنها با باز اندیشی این فکر در ذهن خود مورخ ممکن می گردد. مثلاً مورخ با خواندن فلسفه ی افلاطون می کوشد تا بداند که افلاطون هنگامی که اندیشه ی خود را در الفاظ خاصی تبیین می کرده چه فکر می کرده است و تنها راهش اینست که خود نیز به آن فکر کند و این کار به بازسازی بنای تاریخ می انجامد.

دو شیوه ی بنای تاریخ؛ تاریخ سر هم بندی شده و تاریخ سازنده (روش علمی)

کالینگوود می گوید از ابتدای تاریخ روش بنای تاریخ سرهم بندی بوده است. او تاریخ بنا شده از قطعات گواهی مراجع گوناگون و ترکیب آن ها با هم را تاریخ سر هم بندی شده می خواند و این روش را تنها روش شناخته شده تاریخی تا اواخر عهد یونان و قرون وسطی می داند که به ساده ترین صورتش همان فرایند گردآوری گواهی های شفاهی یا کتبی توسط قضاوت مورخ و نحوه ی چیدمان آن ها کنار هم است؛ به طوری که نتیجه ی کار آن ها در نهایت تا حدی ادبی و تا حدی لفاظی است.

او این شیوه از تاریخ نویسی را که بعدها در قرن هفدهم به شکل جدیدتری با نام تاریخ انتقادی سربرآورد ابدا تاریخ نمی داند زیرا شرایط ضروری علم را بر نمی آورد؛ چرا که می گوید مورخ تاریخ سر هم بندی شده از میان منابع فراوان و گاه متعارض برخی را انتخاب می کند و آن ها را مدرک می خواند و عده ای دیگر را مدرک نمی خواند و این کار یک دوراهی سر در گم است؛ چرا که بر همه معلوم است اگر در منبعی اظهاری یافت می شود که به عنوان حقیقت قابل قبول نیست نمی بایست به این دلیل آن را بی ارزش دانست و رد کرد چرا که امکان دارد دلیلی برای گفتن آن بر طبق عادات زمانی که آن مطلب نوشته شده وجود داشته است که ما به سبب جهلمان آن را تمیز نمی دهیم. مورخ تاریخ سر هم بندی شده تنها وقتی می تواند مشغول به کار شود که اظهارات حاضر و آماده درباره ی موضوعاتی که می خواهد به آن ها بیندیشد و درباره ی آنها بنویسد از قبل فراهم آمده باشد.

در مقابل این نوع تاریخ تاریخ علمی یا تاریخ سازنده است که ابداً هیچ بیان حاضر و آماده ای ندارد و مورخ علمی هنگام برخورد با گفته های حاضر و آماده درباره ی موضوع مورد مطالعه ی خود هیچ گاه نمی پرسد آیا این مطلب درست است یا نادرست؟ بلکه می پرسد «معنای این گفته ها چیست واز بیانی که این شخص کرده یا معنایی که از آن در نظر داشته است چه پرتوی بر موضوع من افکنده می شود؟» در واقع در روش علمی مورخ خودش مرجع خودش است و فکرش خودسامان و دارای معیاری است که مراجع او باید خودشان را با آن منطبق کنند و با ارجاع به آن مورد انتقاد قرار می گیرند. او به این کار خودمختاری می گوید و آن را مشخصه ی روش علمی می داند. او این نوع تاریخ را تاریخ سازنده می داند چون روشن است که در هیچ واقعه ی تاریخی اظهاراتی درباره ی کل مراحل و اجزای آن واقعه در دست نداریم و منابع تنها تکه هایی از آن واقعه اند که مستقیم سخن می گویند و این مورخ است که با تأمل در مراحل بیان شده مراحل میانی و از قلم افتاده را حدس می زند و روایتی منسجم و معنادار می سازد.

تخیّل پیشینی؛ گنجانیدن اظهارات مستتر در تاریخ

به این ترتیب تاریخ سازنده اینست که در میان اظهارات عاریه گرفته شده از مراجع، اظهارات دیگری که در آن ها مستتر است را هم بگنجانیم. مثلاً وقتی مراجع می گویند سزار یک روز در رم بوده است و چند روز بعد در گل و هیچ چیز دیگری در باره ی سفر او نمی گویند ما با وجدان کاملاً آسوده این را در آن میان می گنجانیم که او در این مدت در سفر بوده است. این یعنی مورخ ناقد سخت گیری است که می کوشد تا با طرح سوالات هوشمندانه و تفسیری شکل، معانی ای که به کارش می آیند و مستترند را از دل منابع بیرون بکشد. او می گوید این گنجانیدن دو ویژگی مهم دارد:

خودسرانه یا خیالبافی صرف نیست، ضروری و قابل پیشینی است،

یعنی اگر ما حکایت کارهای سزار را با جزییات خیالی مانند نام کسانی که بین راه دیده و آن چه به آنان گفته پر می کردیم بنای تاریخمان خودسرانه می شد و این روش که همان به کارگیری عنصر ابداعی و برجسته ی تخیل است فعالیتی ست که با از بین بردن شکاف های میان آن چه مراجع می گویند، به روایت یا توصیف تاریخی تداوم می بخشد.

لذا کالینگوود بازسازی بنای تاریخ و ادراک تاریخی را با عنصر تخیل ممکن می داند و معیار نهایی او در این کنش تفسیری، تخیل پیشینی است.

تخیل پیشینی چیست؟

او می گوید تخیل آن قوه ی کور ولی ناگزیر است که بدون آن نمی توانیم جهان پیرامونمان را ادراک کنیم و برای تاریخ هم به همان طریق ضروری است و این تخیل است که با عمل پیش بینی خود و نه به شکل هوسبازانه مانند وهم تمام کار بنای تاریخ را انجام می دهد.

تخیلی خواندن این فرایند تنها به این دلیل است که چیزی را به ذهن حاضر می کند که متعلّق تجربه ی حسی آن نیست یعنی مورخ نمی تواند به صورت مستقیم واقعه ی تاریخی را تجربه کند و این موید فعالانه بودن تخیل و ماهیت ذهنی آن است. لذا کالینگوود آن را پیشنی می خواند و می گوید اندیشه ای که بخشی از دارایی ذهنی هر کسی است و خود در حدی که وقوف می یابد داشتن ذهن است، کشف می کند که صاحب آن اندیشه ی تخیلی است و این اندیشه ی تخیلی تاریخی صورت قائم به ذات، خود مختار و موجه فکر ماست.

خصوصیات تخیل

هنگامی که او بحث تخیل را شرو ع می کند متذکر می شود که تخیل الزاماً غیر واقعی نخواهد بود. مثلاً می گوید: «اگر من تصور کنم دوستم مرا ترک کرده و به خانه اش رفته و اینک در خانه اش است» واقعیتی که من این حادثه را تخیل می کنم، دلیلی برای من نمی آورد که باور کنم این تصور غیرواقعی است. به نظر او تخیل یک فرایند ساده است که ما برای خلق یا بازسازی تصاویر ایده ها یا مفاهیمی که در ذهن ما هستند به کار می بریم و لازم نیست که با موارد ساختگی یا واقعی مخلوط شوند. او می گوید تخیل تاریخی، تصاویر، ایده ها و مفاهیمی را بازسازی می کند که به آنچه اتفاق افتاده و واقعاً در مورد آن فکر شده است مربوط می شوند.

و مورخ در این کار باید از سه قاعده تبعیت کند: 1. تصویر او باید به زمان و مکان محدود شود. 2. کل تاریخ باید استمرار داشته باشد. 3. تصویر در رابطه ی خاص با چیزی که مدرک خوانده می شود قرار بگیرد.

پس تفاوت بین مورخ و رمان نویس در اینست که مقصود مورخ از فعالیت تخیل حصول تصویری حقیقی است که با شواهد و مدارکی که در منابع است مربوط باشد و مورد قبول مستندات تاریخی معتبر موجود باشد ولی رمان نویس صرفاً می خواهد تصویری منسجم بسازد که معنا داشته باشد

آفرینش دوباره ی تفکرات آدمیان، غایت معرفت تاریخی

به این ترتیب غایت مورخ نشان دادن تخیلیِ کنشِ تاریخی، برای رسیدن به فکری است که عامل تاریخی را به انجام این کنش واداشته است و معرفت تاریخی تلاش معقولی است برای آفرینش دوباره ی تفکرات آدمیان در ذهن مورخ؛ آفرینشی که به یاری عنصر تخیل تاریخی و با تمیز مدارک بر جای مانده از کنش های انسانی آگاهانه که با قصد انجام شده اند تحقق می یابد.

این شیوه ی روبه رو شدن با تاریخ و انعکاس آن در ذهن انسانی از اولین و بدیهی ترین صورت هاست و ارتباطی بسیار تأثیرگذار است.

بکارگیری تخیل در آموزش

ایجاد انگیزه به وسیله ی هدایت تخیل تاریخی و اهمیت خیال پردازی در آموزش امریست که کالینگوود همه را به بکارگیری آن در آموزش تاریخ تشویق می کند. معمولاً جلب توجه دانش آموزان به درس تاریخ تا حدی مشکل است زیرا از روی آوردن به آن، فواید آنی و نتایج ملموس و فوری یی نمی بینند. لیکن می توان شیوه ی کالینگوود را در آموزش مبنا قرار داد و به این وسیله، انگیزه و جذابیت بسیار نیرومندی برای مطالعه ی تاریخ به وجود می آورد چرا که زیبایی دنیای خیال چون با تاریخ در آمیزد، با دو مقوله ی هنر و قصه ارتباط می یابد و انگیزه و کشش برای فراگیری تاریخ افزایش می یابد. این شیوه به خصوص در سنین پایین نتیجه ی بهتری می دهد چرا که تخیل در این سن حضور چشمگیری در ذهن فرد دارد.

مراحل این فرایند به شرح زیر است:

1. یک سوال راهنما طرح کنید:

این سوال به دوره ی تاریخی، موضوع، انگیزه، مفهوم یا حادثه ای که قرار است مورد مطالعه قرار گیرد مربوط می شود. بر اساس سن و سطح علمی دانش آموزان، این پرسش راهنما می تواند توسط استاد، دانشجویان و یا با همکاری استاد و دانش آموزان، طرح شود. برای مثال سوال می تواند به این صورت باشد: خانواده های کانادایی در 1950 با چه مشکلات و موضوعاتی رو به رو بودند؟

2.جمع آوری و تعیین منابع و مدارک دست اول

قرار داد های دولتی، قوانین مملکتی، روزنامه ها، کتاب ها، نامه های نوشته شده در طول یک دوره ی مشخص و معین زمانی تنها نمونه هایی از این منابع هستند که دانشجویان می توانند مورد بررسی و مطالعه قرار دهند. مدارکی که جمع آوری می شوند باید مستقیماً به موضوع یا حادثه ای که استاد از دانشجویان درخواست کرده است مربوط باشند.

3.پرسشهای مهم و کلیدی در مورد مدارک و مستندات مطرح کنید.

این سوالات می تواند به دو دسته ی اصلی و فرعی مطرح شود: دسته ی اصلی سوالاتی که باعث می شوند دانشجو به بررسی عمیق مدارک بپردازد و اطلاعات اصلی و مهم که به موضوع مربوط می شوند را در بر می گیرد. دسته ی فرعی سوالات درجه دو هستند مثل این که به بررسی و ارزیابی جانبداری کسی که مدارک را تهیه کرده بپردازند . نکته ی مهم اینست که سوالات باید متناسب با سن و سطح علمی دانش آموز باشند.

برای مثال سوالاتی که در مورد وضعیت خانواده های کانادایی در 1950 برای بررسی مدارک و تصور اوضاع آن زمان طرح می شوند می توانند به صورت زیر باشند:

1.مدارک موجود چقدر از وضعیت اقتصادی، سیاسی، روابط متقابل خانواده ها را آشکار می کنند؟

2. در مورد اقدامات عملی صورت گرفته برای رشد و تغذیه ی بچه ها چه اطلاعاتی به ما می دهند؟

3. در مورد کار کردن مردان و زنان و نحوه ی زندگی بچه ها در داخل و بیرون از خانواده چه مطالبی را روشن می کنند؟

4. روابط افراد یک خانواده با همدیگر و با مردم دیگر چگونه بوده است؟

5. طبق سند موجود مولف آن به کدام طبقه ی اجتماعی، اخلاقی، اقتصادی و جنسیتی متعلق بوده است؟

6. چگونه این جنبه های شخصیتی بر روی مولف مدارک و مستندات تأثیرگذار بوده است؟

4.طرح پرسش های مداخله گرانه و بازسازی صحنه

طرح این مجموعه سوالات برای کمک به فرایند صحنه سازی مجدد و مداخله کردن طراحی می شوند و می توانند برای بررسی مدارک موجود به کار روند چرا که آن ها برای کمک به دانش آموزان برای اینکه دوباره فکر کنند و شکاف ها را پر نمایند طراحی شده اند. این سوالات از این قبیل اند:

1.چه تصویر یا تخیلی هنگام مطالعه ی مدارک در ذهن شما شکل می گیرد؟

2. هنگام مطالعه ی مدارک چه صداهایی می شنوید، چه بوهایی به مشامتان می رسد، چه چیزی لمس می کنید، چه احساسی در شما به وجود می آید؟

3. شما فکر می کنید مولف سند هنگام نوشتن آن چه فکری می کرده است؟

4. چه چیزی بیش از همه ذهن مولف را به خود مشغول داشته است؟

5. تصور می کنید هنگام ایجاد سند مولف چه قصد و منظوری داشته است؟

6. آیا فکر می کنید مولف چیزهایی را رها کرده و در مدارک نیاورده است؟

7. چه تصور منطقی و معقولی می توانیم در مورد آنچه مولف ذکر نکرده است داشته باشیم؟

8.. آیا آن چه مولف رها کرده و نیاورده بیشتر از آنچه آورده می توانست اطلاعات مفیدی به ما بدهد؟

9. آیا همه ی مدارک و مستندات را یک نفر جمع آوری و نوشته است؟ اگر اینطور نیست آیا مدارک او با مدارک دیگران در همان دوره زمانی همخوانی دارد؟

5. با استفاده از سوالات مطرح شده به تخیل، تجزیه و تحلیل و بیان واقعه بپردازید.

در طول مدت این فرایند مدارک با هدف پاسخ گویی به سوالات و تخیل و تصور گذشته جمع آوری و مشخص شدند. در مثال ما دانش آموزان باید اینکه زندگی خانواده های کانادایی در دهه ی 1950 چگونه بوده است را تخیل کنند. و در همان حین که مطالعه و تخیل می کنند پاسخ های خود را ثبت کنند. دانش آموزان بزرگ تر و با تجربه تر می توانند پاسخ های نوشته شده را یک دسته بندی و فرمول بندی اولیه نمایند و در این دسته بندی مشخص نمایند که آنچه نوشته شده است به کدام دسته از سوالات مربوط می شود و کدام مدارک آن ها را تأیید می نماید.

با استفاده از این شیوه می توان راه را برای گشودن باب استنباط فردی توسط فراگیران تاریخ باز کرد. در ذیل فرایند آموزش تاریخ می توانیم با ارائه ی مواد هنری در تاریخ نگاری عنصر تخیل را تقویت کنیم. این مواد می توانند اعم از هنرهای بصری و تجسمی و یا مقولات ادبی مانند شعر و داستان باشند. این نکته منوط به اینست که درک تاریخی تا حد زیادی به فضاسازی تاریخی وابسته است. یعنی بتوان شرایطی را فراهم ساخت که فراگیر خود را در فضای واقعه احساس کند و با قهرمانان وقایع همدلی کند و بتواند با آنان باب سخن را بگشاید.

فضاسازی تاریخی به کمک بازدیدهای علمی یا به کارگیری مواد سمعی و بصری نیز مفید است. مبحث استنباط هنری از تاریخ در راستای به کارگیری قوه ی تخیل در آموزش تاریخ را می توان با مقوله ی الهام بخشی تاریخ برای فراگیران مرتبط دانست. تاریخ چنان که با تخیل همراه شود قدرت الهام بخش شگفت انگیزی به دست می آورد. بسیاری از آثار بزرگ هنری با الهام گیری از آثار باستانی یا شخصیت های تاریخی وقایع سرنوشت ساز صورت گرفته است. چه بسا با این وسیله بتوان به کشف قواعد علمی نایل شد.

اگر این فرایند به طور موکد هدایت و تقویت شود می توان از تخیل به منظور توسعه ی دانش تاریخ و تعمیق قواعد استدلال و دستیابی به نتایج بهتر در فضاسازی تاریخی و ادراک تاریخی و فهم تاریخ و الهام گیری و سر انجام انس با تاریخ بهره گیری کرد.

منابع:

کالینگوود، آر. جی، مفهوم کلی تاریخ، چ اول، ترجمه علی اکبر مهدیان، انتشارات اختران، تهران، 1390.

الیاسی، سمیرا، تخیل پیشینی و معرفت تاریخی، کالینگوود و ایده ی تاریخ، فصلنامه ی علمی پژوهشی تاریخ نگری و تاریخ نگاری، سال نوزدهم، دوره جدید، شماره 2، پیاپی 78، تابستان 88.

خیر اندیش، عبدالرسول،تخیل و تاریخ، درآمدی بر چگونگی به کارگیری قوه تخیل در آموزش تاریخ، مجله رشد آموزش تاریخ، سال سوم، شماره 9، ص 14 تا 20.

Lemisko, LyennSpeer, The Historical Imagination: Callingwood in the Classroom, CANADIAN SOCIAL STUDIES,Volume 38 number2, winter200,www.quasar.ualberta.ca/css.

Wollner, Craig, The Historical Imagination; "Thinking" and "Doing" History.


آدرس مطب :
تلفن : -

نظرات کاربران درباره این مطلب :

برای متن پیام فقط از حروف فارسی استفاده کنید .
این فرم صرفا جهت دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات کاربران در مورد مطلب فوق میباشد .
به سوالات پزشکی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
از ارسال پیام های تبلیغاتی در این بخش خودداری نمایید .
حداکثر طول مجاز برای متن پیام 500 کاراکتر است .
نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :
صفحه اصلیبیوگرافیکتاب های منمقالات منکارهای پژوهشی دانشجویانگاه نوشته هااسناد تاریخ پزشکیدوره کارشناسی ارشد– گراصفحه شخصی پویاپیامهای کاربرانسوالات پزشکیسایتهای دیگر